Γλωσσική ανάπτυξη

Η γλωσσική ανάπτυξη δεν ξεκινά την ημέρα που το μωρό σας λέει την πρώτη του λέξη. Ξεκινά από την ημέρα που γεννιέται. Κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών της ζωής τους, τα μωρά ακούνε και μαθαίνουν διαρκώς. Σχετικά γρήγορα μαθαίνουν λέξεις μέσω της επανάληψης, του τόνου της φωνής και της συσχέτισης, και ανταποκρίνονται σε λέξεις πολύ  πριν μπορέσουν να τις αρθρώσουν. Λέξεις όπως γάλα, μαμά, μπαμπά και  όχι είναι συνήθως μέρος του λεξιλογίου ενός παιδιού έως 7 μηνών. Έως ότου τα μωρά συμπληρώσουν τον πρώτο χρόνο ζωής τους, θα έχουν καταγράψει περίπου 20 λέξεις στο ακουστικό τους λεξιλόγιο και από εκείνο  το σημείο και μετά, θα ξεκινήσουν να μαθαίνουν ταχύτατα νέες λέξεις καθημερινά. (Ο όρος ακουστικό λεξιλόγιο σημαίνει λέξεις που κάποιος καταλαβαίνει όταν μιλά κάποιος άλλος. Αυτές οι λέξεις μπορεί να μην περιλαμβάνονται ακόμη στο δικό του λεξιλόγιο, σε αυτό που χρήσιμο ποιεί ο ίδιος.)

Δυστυχώς, μερικοί γονείς εξακολουθούν να αισθάνονται ανόητοι όταν  μιλούν σε ένα παιδί που δεν δείχνει καμία ένδειξη ότι αντιλαμβάνεται ή ότι ενδιαφέρεται για τη συζήτηση. Αλλά με το να μιλούν στα μωρά και να ταυτοποιούν αντικείμενα, όπως το γάλα, η κούνια και το καρότσι, οι γονείς τα βοηθούν να μάθουν πώς να μιλούν. Δεν είναι καθόλου ανόητο να πεις σε ένα μωρό ενός μηνός: «Θα σε βάλω τώρα στο καροτσάκι και θα πάμε βόλτα στο Πάρκο!» ή «Αυτό είναι το αυτοκίνητό μας. H μαμά και ο Στέλιος θα πάνε βόλτα με το αυτοκίνητο!». Αφήστε τους άλλους να γελάνε, αν θέλουν. Εσείς δίνετε στο μωρό σας ένα από τα πιο σημαντικά εργαλεία για τη γνωστική του ανάπτυξη: το δώρο του λόγου. 

Έχουμε ακούσει γονείς να λένε: «Και έτσι ξαφνικά, από τη μια μέρα στην άλλη, άρχισε να μιλάει!». H αλήθεια είναι πως η ανάπτυξη της  γλωσσικής ικανότητας είναι διαρκής, αν την παρατηρήσετε. H πρόοδος στην ανάπτυξη της ομιλίας, που παραθέτουμε εδώ, θα σας δώσει μια κατά προσέγγιση εικόνα για το πώς το μωρό μαθαίνει να μιλά (Barclay, 1985):

Γέννηση

Το κλάμα είναι το μοναδικό μέσο επικοινωνίας που χρησιμοποιούν τα νεογέννητα. Με κάποια εμπειρία, πολλοί γονείς μπορούν να  διακρίνουν τα διάφορα είδη κλάματος: το κλάμα της πείνας, το κλάμα  τοι) ύπνου και το Κλάμα της απόγνωσης. H πιο σημαντική πλευρά αυτού του κλάματος ως μορφής επικοινωνίας είναι το γεγονός ότι  κάνει τον γονέα ή τον όποιο ενήλικα να αντιδράσει, και συνεπώς ενθαρρύνει μια πρώτη μορφή αλληλεπίδρασης. Επίσης, τα νεογέννητα δείχνουν μεγάλη ευαισθησία στην ανθρώπινη φωνή. Πολλά ανταποκρίνονται σε φωνές πιο υψηλής συχνότητας, γεγονός το οποίο εξηγεί  γιατί μερικές φορές κλαίνε όταν ο μπαμπάς λέει ένα απλό «γεια». Αν  ο πατέρας μοιάζει σαν να φοβίζει το μωρό, ίσως χρειάζεται να Κάνει τη φωνή του λίγο πιο ψιλή κατά μία ή δύο οκτάβες. 

Ι έως 3 μηνών

Ώρα για γουργουρητό! Τα μωρά ξεκινούν να κάνουν  έναν ήχο που θυμίζει γουργουρητό περιστεριού. Όταν αισθάνονται  ευχαρίστηση και ικανοποίηση, φαίνεται να κάνουν αυτόν τον ήχο για Τί απλά τους αρέσει. Όπως είναι λοιπόν φυσιολογικό, οι γονείς αντιδρούν σε αυτόν το ήχο με ένα μεγάλο χαμόγελο. Ίσως μερικές φορές να αποκρίνονται και οι ίδιοι με τον ίδιο ήχο, κι έτσι να ξεκινήσουν μια  «κουβεντούλα γουργουρητού» ή και να λένε (με ψιλή και χαρούμενη φωνή) κάτι όπως: «Ωωω, τι προσπαθείς να μου πεις; Είσαι χαρούμενο σήμερα;». Αυτού του είδους η θετική αντίδραση κάνει το μωρό να θέλει να επαναλάβει αυτόν τον ήχο και να κερδίσει ακόμα περισσότερη προσοχή.

2 έως 7 μηνών

Ο φωνητικός πειραματισμός ίσως γίνει μία από τις αγαπημένες του ασχολίες. Κατά τις ώρες που είναι ξύπνια (οι οποίες πλέον είναι περισσότερες), τα βρέφη διασκεδάζουν παράγοντας νέους ήχους και επαναλαμβάνοντάς τους με μικρές διαφορές. Αυτό είναι το φωνητικό παιχνίδι. Το παιχνίδι γίνεται ακόμα πιο διασκεδαστικό όταν συμμετέχει σε αυτό και ένας ενήλικας. Μπορούν να διεξαχθούν εκτενείς «συζητήσεις», αν ο ενήλικας μιμείται τους ήχους που παράγει το μωρό και μετά το περιμένει να απαντήσει. Τα φωνήεντα (α, ε, ο) είναι τα αγαπημένα των μωρών στην αρχή, αλλά σύντομα θα ακολουθήσουν και τα σύμφωνα.

4 έως 8 μηνών

Ενώ τα μωρά πειραματίζονται με το φωνητικό παιχνίδι, μαθαίνουν συγχρόνως και να μπαμπαλίζουν. Μαζί με τους μεμονωμένους ήχους φωνηέντων και συμφώνων, αρχίζουν να εμφανίζονται στους καθημερινούς διαλόγους και οι πρώτες επαναλαμβανόμενες συλλαβές Τύπου α-λα-λα. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι τα μωρά παράγουν ήχους που δεν ανήκουν απαραίτητα στη μητρική τους γλώσσα. Τα αγγλικά «L» και  «R», για παράδειγμα, προφέρονται από μωρά με μητρική γλώσσα τα  κινέζικα και τα ιαπωνικά. Βρέφη με δυσκολία στην ακοή αρχίζουν να  μπαμπαλίζουν περίπου στην ίδια ηλικία και με τον ίδιο τρόπο με βρέφη  που έχουν φυσιολογική ακοή. οι ήχοι που παράγονται από βρέφη με προβλήματα ακοής είναι οι ίδιοι μέχρι και τον 60 μήνα περίπου. Μετά από αυτό το χρονικό σημείο, ο ρυθμός του μπαμπαλίσματος και o αριθμός των ήχων μειώνονται.

8 έως 12 μηνών

Το μπαμπάλισμα αρχίζει να γίνεται πιο κατανοητό όσο τα μωρά εξασκούνται σε ήχους που ακούνε συχνότερα και αρχίζουν να αποκτούν και τονισμό. Περίπου στον 8ο  μήνα, το μπα-μπα αρχίζει να γίνεται πιο ξεκάθαρο, κάνοντας τους μπαμπάδες πολύ περήφανους (παρόλο που ο συγκεκριμένος ήχος δεν έχει καμία σχέση με τη λέξη μπαμπάς). Λίγο αργότερα έρχεται και το μα-μα το οποίο εξισορροπεί τα πράγματα (αλλά και αυτό επίσης δεν έχει καμία σχέση με τη λέξη μαμά). Τέλος, μέχρι τον 10ο  μήνα τα μωρά αρχίζουν να χρησιμοποιούν αυτούς τους ήχους κατάλληλα για να απευθύνονται στους γονείς τους (ή σε οποιονδήποτε ενήλικα βρίσκεται εκείνη τη στιγμή δωμάτιο). οι ήχοι αυτοί Τώρα χρησιμοποιούνται ως απόπειρες σχηματισμού λέξεων. Το λι ίσως σημαίνει λουλούδι. Το γου ίσως σημαίνει γάλα. Το πα ίσως σημαίνει πατάτα. Αλλά μη βιαστείτε να βγάλετε συμπεράσματα. Το πα μπορεί να σημαίνει επίσης και παπούτσι, πάπια ή παγωτό. Προς το τέλος αυτής της περιόδου, τα μωρά μαθαίνουν να συνδέουν ήχους για να φτιάξουν «προτάσεις» και συχνά αυτές οι προτάσεις περιέχουν και τονισμούς που εκφράζουν έννοιες όπως ο η έκπληξη ή η χαρά. Τα παιδιά θα σας κάνουν μια ερώτηση με ήχους μπαμπαλίσματος δυναμώνοντας τη φωνή στο τέλος της «πρότασης», όπως ίσως είθισται στη μητρική τους γλώσσα.

1 έτους

Τα μωρά θα συνεχίζουν να μπαμπαλίζουν αρκετό καιρό κατά τον δεύτερο χρόνο της ζωής τους, αλλά περίπου στα πρώτα τους γενέθλια, τα μωρά προφέρουν την πρώτη πραγματική λέξη. Αυτή η λέξη ταυτοποιεί ένα άτομο, γεγονός ή αντικείμενο του άμεσου περιβάλλοντος. οι λέξεις που μαθαίνουν συνήθως είναι σχετικές με το φαγητό ή σκεύη τροφίμων (μπισκότο, γάλα, μπιμπερό), ονόματα ανθρώπων ή κατοικίδιων (μαμά, μπαμπά και το όνομα του ίδιου του παιδιού), καθώς και ονόματα παιχνιδιών (μπάλα, κούκλα). Μόλις μάθουν την πρώτη λέξη, ακολουθούν και άλλες, με αργό ρυθμό. Ένα μέσο παιδί 12 μηνών έχει ένα λεξιλόγιο που αποτελείται από 3 έως 8 λέξεις, που καθεμία χρησιμοποιείται ως μονολεκτική φράση (αλλά μην ξεχνάτε: το μωρό κατανοεί περίπου 20 λέξεις).

12 έως 18 μηνών

Αυτή είναι η ηλικία του παπαγάλου. Το παιδί σας θα ακούει προσεκτικά και θα αναφωνεί έναν ήχο σε μια προσπάθεια να μιμηθεί τη γλώσσα που μιλάτε. Σε αυτήν τη φάση, θα παρατηρήσετε επίσης ότι η ανάπτυξη γλώσσας και σκέψης είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Όσο η πολυπλοκότητα της σκέψης αυξάνεται, τα παιδιά μπορούν να εκφράζουν και γλωσσικά σύνθετες Ιδέες. Για παράδειγμα, δεδομένου ότι τα παιδιά μαθαίνουν ότι τα αντικείμενα εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμα και όταν αυτά δεν τα βλέπουν (μονιμότητα αντικειμένων), θα αναφέρονται σε κάποιο αντικείμενο ή σε άτομα που δεν θα βρίσκονται στον χώρο. Όσο η έννοια της ποσότητας και των αριθμών αναπτύσσεται, τα παιδιά θα αρχίζουν να χρησιμοποιούν καταλήξεις πληθυντικού και λέξεις όπως δύο ή πιο πολύ. Όταν η μνήμη εδραιωθεί περισσότερο, θα αρχίσουν να αναφέρονται σε γεγονότα του  παρελθόντος. Δεδομένου ότι αρχίζουν να κατανοούν και την έννοια της άρνησης, θα εμφανιστεί και η αγαπημένη λέξη των παιδιών —το όχι— και θα βρίσκει συχνή εφαρμογή.

Ο ρόλος του γονέα στην ενθάρρυνση της γλωσσικής ανάπτυξης

Μιλήστε στο μωρό σας για το τι κάνετε. Όσο ετοιμάζετε το γεύμα ή ψωνίζετε, εξηγήστε του ακριβώς τι κάνετε. Δείξτε τα φρούτα που  αγοράζετε και πείτε του απλά «μήλα»!

Αναγνωρίστε τις προσπάθειες του μωρού σας να επικοινωνήσει. Όταν  σας δείχνει ένα αντικείμενο, δώστε TO. Όταν χτυπά παλαμάκια με τα  χεράκια τοι), χτυπήστε και εσείς τα χέρια σας.

Όταν το μωρό σας μπαμπαλίζει, κάντε και εσείς το ίδιο. Μην ανησυχεί  τε αν χρησιμοποιείτε τη «σωστή» γλώσσα, είναι πολύ πιο σημαντικό να του δείξετε ότι καταλαβαίνετε πως προσπαθεί να επικοινωνήσει μαζί σας.

Όταν το μωρό σας «μιλάει», μιλήστε του κι εσείς. Έπειτα Κάντε μια  παύση, δίδοντάς τοι) έτσι χρόνο για να σας απαντήσει.

Όταν λέτε «μπάλα», δείξτε την μπάλα. Όταν λέτε «μαμά», δείξτε τη  μαμά του παιδιού.

Χρησιμοποιήστε τη βρεφική νοηματική γλώσσα. Κινήσεις όπως το να  γνέφετε αντίο ή να στέλνετε ένα φιλί είναι πολύ καλοί τρόποι για να ενθαρρύνετε τις δεξιότητες επικοινωνίας.

Γεμίστε την ημέρα του μωρού σας με μουσική. Όπως ακριβώς και η γλώσσα, έτσι και η μουσική έχει εναλλαγές ρυθμού, τόνων και χρωματισμών.

Αποφύγετε

• Να χρησιμοποιείτε αφηρημένες ή γενικές έννοιες. Μην ονομάζετε την κουδουνίστρα παιχνίδι. Μην ονομάζετε  το κουλουράκι φαγητό. Προσπαθήστε να είστε πολύ συγκεκριμένοι.
• Να χρησιμοποιείτε πολλές αντωνυμίες. Με το να λέτε «Εγώ Τώρα θα σε κάνω μπάνιο» δεν δίνετε το ίδιο γλωσσικό μάθημα όπως αν πείτε «H μαμά θα κάνει μπάνιο την Κατερίνα».
• Να μπερδεύετε TO μωρό σας με τονισμούς που δίνουν αντικρουόμενα μηνύματα. Αν πείτε ήρεμα και μαλακά «Όχι, μην το αγγίζεις αυτό», το μωρό σας δεν θα πάρει το μήνυμα. Οι χρωματισμοί και οι τονισμοί είναι και τα δύο εκφάνσεις της γλώσσας που χρειάζεται να παραμένουν σταθερές.
• Να φοβάστε να γουργουρίσετε και να μπαμπαλίσετε. Το να μιμηθείτε τους ήχους του μωρού σας, του διδάσκει τη διάδραση μιας συζήτησης.
• Να μπερδεύετε το μωρό σας με ολόκληρες προτάσεις όπως «Αυτό είναι ένα κουτάλι» για να του μάθετε καινούργιες λέξεις. Απλά, δείξτε το κουτάλι και πείτε «κουτάλι» καθαρά.
• Να αισθάνεστε ανόητοι που μιλάτε στο βρέφος σας. Είναι ένα πολύ σημαντικό βήμα για τη γλωσσική ανάπτυξη.
• Να υποτιμάτε την ικανότητα του μωρού σας να σας απαντάει προτού πει την πρώτη του λέξη. Ρωτήστε το μωρό σας «Θέλεις χυμό ή νερό στο μπιμπερό σου;» και περιμένετε την «απάντηση». Πολύ σύντομα, το μωρό σας θα μάθει να γεμίζει τη σιωπή με ένα χαμόγελο, ένα κούνημα του χεριού ή μια στριγκλιά.

Gordon Hellas, Ο δρόμος της σύνδεσης και της επικοινωνίας